Zonguldak’ın Kilimli ilçesine bağlı Gelik beldesinde, Türkiye Taşkömürü Kurumu’na (TTK) ait sahada rödövans sözleşmesiyle çalışan Demir Madencilik’in ocağındaki grizu patlamasında üç işçi hayatını kaybetti, beş işçi yaralandı. Olayın ardından şirketin geçmişteki iş kazaları, taşeron ilişkileri ve kamu denetimi gündeme geldi.
Zonguldak Valiliği adli ve idari soruşturma başlatıldığını duyurdu. Adalet, Enerji ve Tabii Kaynaklar ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik bakanlıkları da ayrı incelemeler için görevlendirme yaptı.
Umut-Sen denetim ve üretim iznini sordu
Umut-Sen, işçi ölümlerinin yalnızca teknik arızalarla açıklanamayacağını belirterek şirketin ve kamu kurumlarının sorumluluklarının araştırılmasını istedi. Örgüt, “Son denetimi kim yaptı, üretime kim izin verdi?” sorularının yanıtlanmasını talep etti.
Açıklamada, patlamadan önceki gaz ölçümlerinin ve havalandırma kontrollerinin yanı sıra iş güvenliği denetim tutanakları ile üretim izinlerinin kamuoyuyla paylaşılması çağrısı yapıldı. Umut-Sen, şirket yöneticileri, taşeronlar ve ilgili kamu görevlilerinin olası sorumluluklarının da incelenmesini istedi.
2014’te üretimi durdurulmuş ocakta göçük
Şirketin geçmişindeki dikkat çeken olaylardan biri 12 Ağustos 2014’te yaşandı. Demir Madencilik’in TTK’den rödövansla kiraladığı sahada, Erci Madencilik adlı taşeronun işlettiği ocakta meydana gelen göçükte dokuz işçi mahsur kaldı. İşçiler yaklaşık 14 saat sonra kurtarıldı.
Dönemin haberlerinde, havalandırma ve gaz ölçüm sistemlerindeki eksikler nedeniyle Çalışma Bakanlığının üretimi bir yıl önce durdurduğu aktarılmıştı. İki denetimde toplam 25 bin TL para cezası kesilmiş ve eksiklerin giderilmesi istenmişti. Buna rağmen ocakta “üretime hazırlık” adı altında kömür çıkarmaya yönelik çalışmalar sürdüğü bildirilmişti. Haberde, söz konusu cezanın günümüzde yaklaşık 450 bin TL’ye karşılık geldiği belirtiliyordu.
Genel Maden-İş Sendikası bilgilerine göre Demir Madencilik, kiraladığı sahayı Erci Madencilik’e kullandırıyor, taşeronun çıkardığı kömür Demir Madencilik’e satılıyordu. Göçükten sonra ocağı inceleyen CHP heyeti, işçilerin uygun madenci kıyafetleri ve kişisel kurtarma donanımlarından yoksun olduğunu açıklamıştı.
2008’deki ölüm ve bilirkişi değerlendirmesi
29 Aralık 2008’de 23 yaşındaki Ersan Eliusta, Demir Madencilik’in asıl işveren olduğu bir işletmede elektrik akımına kapılarak hayatını kaybetti. TTK’nin ruhsat sahibi olduğu Gelik’teki ocakta Muhammet Çakmak alt işveren olarak faaliyet gösteriyordu.
Eliusta’nın ölümünün ardından Sosyal Güvenlik Kurumu, yaptığı harcamaların karşılanması amacıyla asıl ve alt işverenler aleyhine dava açtı. 2 Ağustos 2018 tarihli bilirkişi raporunda elektrik tesisatının denetlenmemesi, koruma topraklaması ve kaçak akım rölesindeki eksiklikler, çalışanlara yeterli eğitim verilmemesi ve alt işverenin denetimindeki aksaklıklar ele alındı.
Bilirkişi heyeti, Demir Madencilik ile taşeron işletmenin iş güvenliği yükümlülüklerini yerine getirmediği değerlendirmesinde bulundu. Şirket ise dava sürecindeki savunmasında olayın madencilik faaliyeti sırasında ve mesai saatlerinde yaşanmadığını ileri sürerek sorumluluğu kabul etmedi.
Rödövans ve taşeronluk düzeni tartışılıyor
1989’da Zonguldak’ta kurulan Demir Madencilik, TTK sahalarında rödövans yöntemiyle kömür üretiyor. Bu yöntemde maden sahasının işletme hakkı, sözleşme koşulları ve bedel karşılığında özel işletmelere bırakılıyor. Şirketin kiraladığı sahaların bazı bölümlerinin alt işverenlere kullandırıldığı da geçmiş kayıtlarda yer alıyor.
Şirket sahalarındaki kaçak ocak iddialarıyla ilgili 2012’de operasyon düzenlenmişti. Şirket yöneticisi Erdoğan Demir, 6 Kasım 2012’deki basın toplantısında sahada yaklaşık 60 kaçak ocak bulunduğunu kabul etmiş, bunları yetkililere düzenli biçimde bildirdiklerini savunmuştu. Demir, taşeronluk yoluyla 56 kişiye yasal madencilik olanağı sağladığını söylemiş ve polis operasyonunu eleştirmişti.
2014’teki göçüğün ardından Maden Mühendisleri Odası Zonguldak Şube Başkanı Erdoğan Kaymakçı, taşeron sistemi hakkında “Zonguldak’ta taşeron içinde taşeron sistemi var. Bu sistem sürdükçe ölümler devam eder” demişti.
Üç ayrı inceleme yürütülüyor
Adalet Bakanı Akın Gürlek, Zonguldak Cumhuriyet Başsavcılığının soruşturma başlattığını ve bir başsavcı vekiliyle iki cumhuriyet savcısının görevlendirildiğini açıkladı. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğünün uzmanlardan oluşan bir heyetle inceleme başlattığını duyurdu.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan da Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından bir başmüfettiş görevlendirildiğini bildirdi.
Maden Mühendisleri Odası gaz sensörlerine dikkat çekti
TMMOB Maden Mühendisleri Odası Zonguldak Şubesi Başkan Yardımcısı Hanefi Oruç, patlamanın kesin nedeninin teknik incelemelerle belirlenebileceğini söyledi. Metan gazının parlaması veya patlaması için bir ateşleyici kaynağın bulunması gerektiğini belirten Oruç, ocaktaki gaz izleme sensörlerinin kayıtlarının incelenmesinin önemine işaret etti.
Patlamanın ocağın taban yolunda meydana geldiği bildirildi; ancak olayla ilgili ayrıntılı teknik rapor henüz yayımlanmadı. Patlama öncesi metan ölçümleri, uyarı ve havalandırma sistemlerinin çalışıp çalışmadığı ve tehlike halinde üretimin durdurulup durdurulmadığı da açıklanmış değil. Demir Madencilik’in olayla ilgili ayrıntılı teknik açıklamasına ulaşılamadı.
