Satılamayan, iade edilen ya da tüketilmeden atılan ürünler; depolama, finansman ve imha giderleriyle şirketlere yük getiriyor. Üretimde harcanan ham madde ve enerjinin de boşa gitmesine yol açan bu kayıplar, küresel ölçekte ekonomik ve çevresel sonuçlar doğuruyor. Gıda israfı ise sorunun boyutunu gösteren başlıca alanlardan biri.
Gıda israfının yıllık maliyeti 1 trilyon doları aşıyor
Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2024 Gıda İsrafı Endeksi raporuna göre, 2022’de dünya genelinde yaklaşık 1,05 milyar ton gıda israf edildi. Birleşmiş Milletler verileri, gıda kaybı ve israfının küresel ekonomiye yıllık maliyetinin 1 trilyon dolardan fazla olduğunu ortaya koyuyor.
İsrafın etkisi ekonomik kayıplarla sınırlı değil. Tüketilmeyen gıdaları üretmek için kullanılan arazi, su ve enerji de karşılıksız kalıyor. Yaklaşık 1,4 milyar hektar tarım arazisinin, başka bir deyişle dünyadaki tarım alanlarının yüzde 28’inin tüketilmeyen gıdaların üretimine ayrıldığı tahmin ediliyor. Gıda kaybı ve israfı, küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 8 ila 10’uyla da ilişkilendiriliyor.
Tekstil ürünleri ve iadeler de büyük kayıp yaratıyor
Avrupa Çevre Ajansı verilerine göre Avrupa pazarına giren tekstil ürünlerinin yüzde 4 ila 9’u kullanılmadan imha ediliyor. İnternetten alınan giysilerde ortalama iade oranı yüzde 20’ye, ayakkabılarda ise yüzde 30’a ulaşıyor. İade edilen ürünlerin bazıları yeniden satılabiliyor; ancak hasar, sezon değişikliği veya yeniden paketleme masrafları bazı ürünlerin ekonomik değerini ortadan kaldırabiliyor.
ABD Ulusal Perakende Federasyonu, tüketicilerin perakendecilere gönderdiği iadelerin toplam değerinin 2025’te 849,9 milyar dolara çıktığını tahmin ediyor.
1 trilyon dolarlık tutar farklı alanlarda neleri karşılayabilir?
Al Jazeera’nın karşılaştırmasına göre 1 trilyon dolar, ABD’nin 2025’teki askeri harcamalarının tamamına denk bir büyüklükte. Aynı kaynakla Gazze’nin yeniden inşası için öngörülen 70 milyar dolar, herkesin bir yıl temiz suya erişmesi için gereken 50 milyar dolar ya da küresel insani yardım için ayrılan 44 milyar dolar defalarca karşılanabilir.
Karşılaştırmada bu bütçeyle 20 James Webb Uzay Teleskobu veya yaklaşık 666 Uluslararası Uzay İstasyonu yapılabileceği belirtiliyor. Ayrıca her biri 200 milyon dolara mal olan 5.000 modern, orta ölçekli hastanenin kurulabileceği örneği veriliyor.
Şirketler fazla ürünleri nasıl değerlendiriyor?
Şirketler stokta kalan ürünlerin maliyetini düşürmek için indirim ve tasfiye satışlarından, ikinci el ya da yenilenmiş ürün olarak yeniden satıştan, ihracattan ve geri dönüşümden yararlanıyor. Giyim ve gıda gibi ürün gruplarında bağış da seçenekler arasında yer alıyor.
Talebin yanlış tahmin edilmesi, mevsimsel değişimler ve tedarik zincirindeki sorunlar stok fazlasına neden olabiliyor. Moda sektöründe sezonun bitmesi ürünlerin indirimle satılmasına ya da elden çıkarılmasına yol açabilirken, gıdalar depolama ve taşıma koşulları nedeniyle raflara ulaşmadan bozulabiliyor.
Avrupa Birliği, kullanılmadan imha edilen ürünleri azaltmak için yeni kurallar uygulamaya koydu. Büyük şirketlerin satılmamış giysi, giyim aksesuarı ve ayakkabıları imha etmesini yasaklayan düzenleme 19 Temmuz 2026’da yürürlüğe girdi. Kurallar, bu ürünlerin yeniden satış, bağış veya geri dönüşüm yoluyla değerlendirilmesini teşvik ediyor.
Türkiye’de kişi başına yıllık gıda israfı 163 kilogram
Al Jazeera’nın Birleşmiş Milletler verileriyle hazırladığı analize göre dünya genelinde kişi başına yıllık gıda israfı ortalama 132 kilogram. Bunun 79 kilogramı hanelerde çöpe atılan gıdalardan oluşuyor.
Türkiye’de kişi başına düşen yıllık gıda israfı 163 kilogram olarak hesaplanıyor. Bu miktarın 102 kilogramı hanelerden, 31 kilogramı perakende sektöründen, 29 kilogramı ise ev dışındaki tüketim hizmetlerinden kaynaklanıyor. Türkiye’deki kişi başı miktar böylece dünya ortalamasının üzerinde kalıyor.
Kişi başına en fazla yıllık gıda israfı Maldivler’de görülüyor: kişi başına yaklaşık 260 kilogram. Bu, 132 kilogramlık küresel ortalamanın yaklaşık iki katı. Suriye, Dominik Cumhuriyeti, Seyşeller, Meksika ve Tunus’ta da kişi başına yıllık israf 210 kilogramı aşıyor.
İspanya, kişi başına yaklaşık 39 kilogram veya daha düşük israf miktarıyla en düşük oranların kaydedildiği ülkeler arasında yer alıyor.
UNEP’in 2022 verilerine göre tüketicilere sunulan gıdaların yaklaşık beşte biri çöpe gitti. İsrafın yüzde 60’ı hanelerden, yüzde 28’i restoran ve diğer yemek hizmetlerinden, yüzde 12’si ise perakende sektöründen kaynaklandı.
