Brezilya siyasetindeki aşırı sağın yükselişi, dinin siyasal alanda kullanımı ve diktatörlük dönemine karşı yürütülen mücadele, Rio de Janeiro Uluslararası Film Festivali’nde gösterilen dört belgeselin odağında. Filmler, ülkenin yakın tarihine ve toplumsal hafızasına farklı pencereler açıyor.
Bolsonaro ailesi ve siyasal miras
Miguel Antunes Ramos’un 2026 yapımı, 84 dakikalık Süvariler (Dragões/Dragoons) belgeseli, Jair Bolsonaro çevresinde kurulan siyasi anlatıyı ve oğlu Flávio’nun bu mirastaki yerini inceliyor. Film, Flávio’nun babasının yanında duruşunu ve Jair Bolsonaro’nun 2010-2025 yılları arasında YouTube’a yüklediği 4 bin 226 videoyla kurduğu görünürlüğü öne çıkarıyor.
Belgeselde dinî söylemin siyasette araçsallaştırılması, LGBTİ+ karşıtlığı ve medyanın hedef alınması da ele alınıyor. Bolsonaro’nun rakiplerini aşağılayan, hakaret ve iftiralarla etkisizleştirmeye çalışan siyaset tarzı, sosyal medyada yayılan kısa videolarla birlikte aktarılıyor. Yapım, seçim yenilgisinin ardından devlet kurumlarını basan bayraklı gruplarla, Brezilya bağımsızlığının sembollerinden beyaz üniformalı süvariler arasında da bir karşıtlık kuruyor.
Film, ülkenin ilk kadın devlet başkanı Dilma Rousseff’in yaşadıklarına da değiniyor. Bolsonaro’nun askerî diktatörlük, ceza hukuku ve ölüm cezası hakkındaki açıklamaları ile adının karıştığı yolsuzluk skandalları da belgeselin çizdiği siyasi tablonun parçaları arasında.
Yazıda, Lula da Silva ile Flávio Bolsonaro arasında televizyonda yapılan tartışmanın yapıcı bulunmadığı ve siyasetten bıkan seçmenleri sandıktan uzaklaştırabileceği yönündeki değerlendirmelere yer veriliyor. Flávio Bolsonaro’nun rakibini “yolsuz” diye nitelemek için kalemle bu sözcüğü yazması ise sosyal medyada kendisiyle alay edilmesine yol açıyor.
İnanç, hiciv ve aşırı sağ
João Paulo Cuenca’nın 144 – Kıyamete Hayır (144 – Apocalipse Não/144 – Apocalypse Not) adlı belgeseli, Bolsonaro’nun hicve tahammülsüzlüğünü ve Evanjelist çevrelerle aşırı sağ arasındaki ilişkiyi konu alıyor. Cuenca’nın Bolsonaro ve Evrensel Kilise’yi hicveden bir paylaşımı sonrasında hakkında 114 dava açıldığı ve binlerce ölüm tehdidi aldığı aktarılıyor.
Yönetmen, inanç ritüellerini ve katılımcıların davranışlarını yorumlamadan kayda alarak kararı izleyiciye bırakıyor. Belgesel, yönetmenin kendileriyle diyalog kurmaya çalıştığı kişilerle birlikte Brezilya’da yaptığı 11 bin kilometrelik yolculuğu izliyor. Almanya’dan göç edenlerin kurduğu yerleşimlerdeki bira festivali ve atıcılık kulübünden rodeolara ve dinî propaganda yapan araçlara uzanan görüntüler, filmde geniş bir toplumsal manzara oluşturuyor.
Yapım, kıyametin yaklaştığına ve İsrail’in bütünüyle Yahudileşmesini bekleyen İsa Mesih’in dünyaya döneceğine inanan çevreleri de ele alıyor. 84 dakikalık 2026 Brezilya yapımı belgesel, Rio de Janeiro Uluslararası Film Festivali’nde gösterildi.
Dom Angélico: Halktan yana bir din insanı
Emilia Silveira’nın 2026 yapımı, 70 dakikalık Dom Angélico için bir Ayin (Uma Missa Para Dom Angélico/A Mass for Dom Angélico), Katolik rahip Dom Angélico’nun yaşamını arşiv görüntüleriyle anlatıyor. 1933’te yoksul bir ailede doğan Angélico, 1950’lerin sonlarından itibaren Brezilya’daki toplumsal hareketlerin içinde yer aldı; barınma, eğitim, sağlık ve işçi hakları mücadelelerine destek verdi.
Diktatörlük döneminde sürgün edilen ve eziyet gören Angélico, güvenlik güçlerinin şiddetini reddederek halkın örgütlenmesini savundu. São Paulo’da uzun süre görev yaptıktan sonra sürüldüğü muhafazakâr Blumenau’da da çalışmalarını sürdürdü. 2025’te hayatını kaybeden rahibin, inanç ile sosyalist ilkelerin çatışmadığını savunduğu ve halkı direnişe çağırdığı belirtiliyor.
Film, rejimle işbirliği yapan kiliseyi eleştirirken Brezilya’nın yakın tarihindeki siyasi ve toplumsal çalkantıları da belgeliyor. Rio de Janeiro Uluslararası Film Festivali’nde gösterilen yapım, Lula’nın kendisine destek veren din insanlarına yönelik minnetini ziyaretleriyle ortaya koyduğunu da aktarıyor.
Diktatörlüğe karşı mücadelenin hafızası
Lucia Murat’ın Hatıralarımızın Hinterlandı (O Sertão das Nossas Memórias/The Hinterlands of Our Memories) belgeseli, kırsal kesimdeki yerel halkın ve din insanlarının diktatörlüğe karşı mücadele edenlerle kurduğu dayanışmayı anlatıyor. Yönetmen, o dönemde aktif bir militan olarak, rejimin “bir numaralı halk düşmanı” ilan ettiği Carlos Lamarca ile işçi lideri José Campos Barreto’nun, bilinen adıyla Zequinha’nın öldürülmesinin izini sürüyor.
Brezilya ordusunda görev yapmış olan Lamarca, 1969’da bir kamyon dolusu silahla firar ederek diktatörlüğe karşı silahlı mücadeleye katılmasıyla tanındı. Şehir gerillası olarak faaliyet gösterdi ve İsviçre sefirinin kaçırılmasında önemli rol oynadı. Lamarca ve Zequinha, Bahia kırsalında görev yapan 215 asker ve polis tarafından, açlık, susuzluk ve hastalık nedeniyle güçsüz düşmüş halde bir ağacın gölgesinde yatarken öldürüldü.
Resmî açıklamalar ölümleri ağır bir silahlı çatışmaya bağlasa da daha sonra iki ismin güvenlik güçlerine karşı koyamayacak durumda olduğu ve Lamarca’nın yedi kurşunla öldürüldüğü doğrulandı. Devletin ağacı kestirmesine ve bölge halkını resmî anlatıya inandırmaya çalışmasına rağmen olayın izleri silinmedi. Ağacın bulunduğu yere bir anıt yapıldı; Lamarca’nın siyasi itibarı 2007’de iade edildi ve katliamla ilişkilendirilen yerleşimlerde 17 Eylül tatil ilan edildi. Her yıl din insanlarının öncülüğünde düzenlenen ayin ve kortejle iki mücadeleci anılıyor.
Belgesel, devletin intihar ettiğini duyurduğu, ancak öldürüldüğü belirtilen Lamarca’nın sevgilisi İara Iavelberg’i de hatırlatıyor. 2026 yapımı, 100 dakikalık film, Lamarca ve Zequinha’nın anısını yaşatırken Latin Amerika’daki özgürlük mücadelelerinin unutulmamasına katkı sunuyor. Rio de Janeiro Uluslararası Film Festivali’nde gösterilen yapım, Türkiye’de izleyiciyle buluşması halinde benzer tarihsel deneyimleri hatırlatabilecek bir çalışma olarak değerlendiriliyor.
