İspanyol zeytinyağı üreticisi Acesur, Jaén eyaletindeki Vilches tesisinin yanındaki zeytinlikte, ağaçları sökmeden güneş enerjisi santrali kuruyor. Panellerin zeytin hasadına ve verimine etkisi izlenecek; proje kapsamında arazinin bir bölümü ölçüm için panelsiz bırakılacak.
Ağaçların üretime devam ettiği alana paneller yerleştiren proje, aynı araziden hem zeytin hem elektrik elde etmeyi amaçlıyor. Santral, Acesur’un şişeleme tesisinin elektrik ihtiyacını karşılamak üzere tasarlandı.
Zeytinliğin üzerinde 5 binden fazla panel olacak
Granada merkezli Greening tarafından geliştirilen güneş santralinin kurulu gücü 3,65 MWp olarak planlandı. Sistemde 5.150’den fazla panel kullanılacak. Beton temeller üzerindeki çelik direkler, panelleri yerden 4 metrenin üzerine taşıyacak.
Bu yükseklik, bölgede hasat için kullanılan makinelerin çalışabilmesi amacıyla belirlendi. Gövdeyi kavrayıp ağacı sallayarak zeytinleri döken makineler yaklaşık 3,5 metre yüksekliğe ulaşıyor. Panellerin bu seviyenin üstünde kalmasıyla hasadın mevcut yöntemle sürdürülmesi hedefleniyor.
Santralin yanında 3 MWh kapasiteli bir batarya da kurulacak. Üretilen elektriğin tamamının Acesur’un bitişikteki şişeleme tesisinde kullanılması, yıllık elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 95’inin karşılanması amaçlanıyor. İspanya Enerji Çeşitlendirme ve Tasarruf Enstitüsü (IDAE), projeye 2,8 milyon euro hibe sağladı.
Gölgenin zeytin verimine etkisi araştırılacak
Panellerin gölgesinin zeytin ağaçlarına etkisi, projenin yanıt bekleyen başlıca sorularından biri. Arjantin’de yürütülen bir araştırmada ağaçlar, farklı gelişim dönemlerinde 30 gün boyunca gölgede bırakıldı. Meyve tutumu sırasında gölgelenen ağaçlarda meyve sayısı azalırken, yağ birikiminin başladığı dönemde gölge yağ oranını düşürdü. Çekirdeğin sertleştiği ara dönemdeki gölgelemenin ise son verimde belirgin bir etkisi görülmedi.
Tarımsal güneş enerjisi sistemlerinde gölgenin etkisini azaltmak için paneller yükseltiliyor ve sıralar arasında açıklık bırakılıyor. Paneller ağaçların tamamını örtmediğinden, güneşin gün içindeki konumu değiştikçe gölge de yer değiştiriyor. Sıcak ve kurak bölgelerde kısmi gölgenin toprağı serinleterek nem kaybını azaltabileceği değerlendiriliyor. Zeytinlikler üzerinde yapılan simülasyonlarda, panel altındaki toprağın yaz günlerinde 13-15 °C daha düşük sıcaklığa ulaşabildiği hesaplandı.
Panel altı ve açık alan karşılaştırılacak
Vilches’teki ağaçlar henüz paneller altında tam bir hasat dönemi geçirmedi. Bu nedenle santralin verime etkisi şu aşamada bilinmiyor. Arazi alanının yüzde 20’den fazlası, karşılaştırma yapılabilmesi için panelsiz bırakıldı. Jaén Üniversitesi, panel altındaki ve açık alandaki ağaçların verimini, su stresini ve toprak sıcaklığını inceleyecek.
Türkiye’de zeytinlikler yasal koruma altında
Türkiye’de zeytinlikler, 1939 tarihli 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı Kanunu kapsamında korunuyor. Kanuna göre zeytinliklere 3 kilometreden daha yakın mesafede toz, duman veya kimyasal atık çıkaran tesis kurulması yasak. Zeytinyağı fabrikaları için bu kurala istisna tanınıyor.
Zeytinliklerin enerji ve maden yatırımlarına açılması da uzun süredir tartışılıyor. Temmuz 2025’te yürürlüğe giren 7554 sayılı Kanun, Muğla’daki belirli alanlarda elektrik üretimine yönelik madencilik faaliyetleri için zeytinlik kullanımına izin verdi. Düzenleme, taşınan veya taşınamayan ağaç sayısının en az iki katı kadar yeni zeytinlik kurulmasını şart koştu. Kanunun iptali için 260 milletvekili Anayasa Mahkemesi’ne başvurdu; başvuru esastan incelenmek üzere kabul edildi.
Aynı arazide zeytin ve elektrik üretimi
Vilches’teki uygulama, zeytin ağaçlarını yerinden etmeden tarımsal üretimle güneş enerjisi üretimini bir arada yürütmeyi hedefliyor. Ancak hasat sonuçları henüz ölçülmediği için panellerin verime etkisi bilinmiyor. Jaén Üniversitesi’nin kontrol alanında yapacağı ölçümler, gölgenin zeytin üretimi üzerindeki etkisini ortaya koyacak.
